نوروز و مفاهیم از یاد رفته ی سفره ی هفت سین

  • پرینت

دکتر هوشنگ طالع

 

ایرانیان به سنت دیرین كهن، در آغاز نو شدن سال، سفره ی نوروزی می گسترانند. سفره‏ ی نوروزی، همه ی نماد‎های آفرینش مادی را در بر دارند. البته امروز، مفاهیم اصلی آن با گذشت هزار‎ه ها از دست رفته اند اما نماد‎ها هم‌چنان پا بر جا مانده اند.

بر اثر نا آگاهی پاره ای از به اصطلاح پژوهندگان و روشن‎فكر‏نمایان، چندی است كه بحث بر سر هفت‏ سین یا هفت‏ شین، در گرفته كه به گفته ی حافظ : چو ندیدند حقیقت، ره افسانه زدند

 

به باور كهن ایرانیان، اهورامزدا، پس از بی‎هوش شدن اهریمن، دست به آفرینش مادی می زند. بدین‎سان، از زمان بی‎كران، زمان كران‎مند می آفریند تا هنگام مناسب آن را به جنبش درآورد.

او در شش بار، نخستین نمونه های شش پدیده ی اصلی آفرینش، یعنی آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان را می آفریند. البته میان این گاهان آفرینش، میلیون‌ها یا میلیاردها سال فاصله بوده است.

 

 

سال‌گرد آفرینش‎های شش‏گانه به جشن‎های «گاهن‎بار» یا گهن بار، معروف‎اند. این جشن‎ها عبارتند از:

1ـ آفرینش آسمان (مدیوم رزگاه) كه معنای آن میانه بهار است و مربوط به آفرینش آسمان می‎باشد كه در ماه اردی‌بهشت قرار دارد.

2ـ آفرینش آب (مدیوشم‎گاه) به معنای میانه‎ی تابستان است و مربوط به آفرینش آب می‎باشد و در تیر ماه قرار دارد.

3ـ آفرینش زمین (پتیه‎شهیم‎گاه) كه معنای آن گردآوری غله و مربوط به آفرینش زمین در شهریور ماه است.

4ـ آفرینش گیاهان (ایاسیریم‎گاه)كه معنای بازگشت به خانه و مربوط به آفرینش گیاهان است و در مهر ماه قرار دارد.

5ـ آفرینش جانوران (مدیاریم‎گاه) كه معنای آن میانه‎ی سال و مربوط به آفرینش جانوری و در دی ماه است.

6ـ  آفرینش مردمان (هم سپه مدیم‎گاه) كه معنای آن حركت همه‎ی سپاه و مربوط به آفرینش انسان در روز‎های پایانی سال است.

 

اهورامزدا ، آسمان را روشن و بی‎كران می‎آفریند.

نمونه‎ی نخست آب: قطره‎ای است به پهنای همه‎ی آب‎ها

نمونه‎ی نخست زمین: زمینی است گرد و هموار، بدون هر گونه پستی و بلندی

نمونه‎ی نخست گیاه: یك شاخه است كه در برگیرنده‎ی همه‎ی گیاهان است.

نمونه‎ی نخست چارپایان سودمند: گاو « ایوداد» یا « ایوك داده» است كه در كناره‎ی راست رودخانه‎ی دایی‎تی‎نیك در ایران‏ویچ آفریده شد.

نمونه‎ نخست انسان: گیو‎مرث یا زنده‎ی میرا بود. اهورامزدا، او را در كناره‎ی  چپ رودخانه‎ی دایی‎تی‎نیك در ایران ویچ آفرید. آفریدگار، گیومرث را برای یاری به خود، آفرید.

هم‎چنین، به باور كهن ایرانیان، اهورامزدا، امشاسپندان را كه جلوه‎هایی از ذات او هستند، می‎آفریند. امشاسپند، به معنای ورجاوند جاودانه است. تعداد امشاسپندان، شش تاست كه عبارتند از: بهمن (منش خوب یا نهاد نیك)، اردی‎بهشت (بهترین اشه یا ارته «راستی») شهریور (شهریاری آرمانی یا توانایی مینوی آرمانی یا آرمان شهر) سپندارمذ یا اسفند (خردكامل)، خرداد (رسایی و كمال) امرداد (جاودانگی و نامیرایی).

از میان امشاسپندان یا جلوه‎های ذات اهورامزدا، سه امشاسپند نرینه و سه امشاسپند، مادینه‏اند. سپندارمذ، همراه با خرداد و امرداد، سه امشاسپند مادینه‎اند.

بدین سان، در آیین ایرانیان كهن، عدد شش كه نشان دهنده‎ی شش‎گاه آفرینش و نیز شمار امشاسپندان بود، عدد مقدس دانسته می‎شد. اما با برپایی دین ـ دولت ساسانی و قرار دادن اهورا مزدا یا ایزدسروش بر سرفهرست امشاسپندان، تعداد آن را به هفت رسانیدند و رفته‎رفته عدد هفت، جای عدد شش را گرفت و ...

بدین‎سان، سفره‎ای كه ایرانیان در سال نو می‎گستراند و نماد‎های آفرینش 6 گانه‎ی استومند (مادی) را بر آن می‎نهادند، رفته‎رفته با جای‎گزین شدن عدد 7 به جای عدد 6، نام هفت به خود گرفت.

بعد‎ها كه مفاهیم اصلی از دست رفت و به جای «مغز» در درازای هزاره‎ها، «پوست» بر جای ماند، سفره‎ی نوروزی كه دارای مفهوم ویژه و ژرفی بود، دچار دگرگونی شد و سرانجام با نام « هفت‎سین» به ما رسیده‎ است.

بر سر این سفره، آسمان (در نماد آینه)، آب (نماد رویش زندگی نباتی و جانوری)، خاك (به گونه‎ی بستر رویش گیاه)، گیاه(در قالب سبزه)، جانور (به گونه‎ی ماهی)، و انسان‎های گردآمده بر كنار آن كه نشان دهنده‎ی 6 گاه آفرینش‌اند، حضور دارند.

بدون دو دلی، دیگر اجزای این سفره كه امروزه از اصل خود، دور افتاده و بدین گونه پس از گذر هزاره‎ها به ما رسیده، دارای مفاهیم ویژه ‎اند.

سیب، به عنوان نخستین میوه‎ای است كه مردم این فلات بدان دست یافتند و این میوه از سوی یهودانی كه پس از آزادی از سوی كوروش بزرگ در ایران می‌زیستند، به یهودا برده شد، در آن جا میوه‌ی خدایی شد، به تورات (عهد عتیق) راه یافت و از آن‌جا، به عهد جدید (انجیل) نیز راه یافت.

 سركه، نخستین فرآورده‎ی صنعتی ایرانیان در قالب تولید انبوه بود. البته می‎دانیم كه سركه، از فراگشت تولید انگور به شراب و سپس دگرگشت شراب به سركه، به دست می‎آید.

گندم كه به گونه‎ی سنتی، به عنوان نماد آفرینش گیاهی به كار می‎رود (سبزه)، بدون تردید، نخستین دانه‎ای بود كه ایرانیان توانستند آن را به گونه‎ی سازمان یافته‎، بكارند و بدروند و ...

سپند یا اسپند را می‎توان به گونه‎ی نخستین «گندزدا» دانست كه ایرانیان آن را شناختند و برای گندزدایی و برطرف كردن بو‎های ناخوش به كار گرفتند. ارزش آن برای زمان‎هایی كه انسان و دام در كنار هم زندگی می‎كردند، بسیار زیاد و حتا در مواردی حیاتی بود.

تخم مرغ كه آن را رنگ می‌كنیم و بر سر سفره‌ی هفت‌سین می‌نشانیم، نماد « حامل هستی » است به گفته‌ی دیگر، هستی پنهان است كه در یك مدت معین و در دمای معین، به زندگی بدل می‌شود.

این نماد كه از راه آیین مهر به آیین مسیحیت راه یافته، بدون این كه به رمز و راز آن آشنا باشند، در جشن عروج مسیح (عید پاك)، آن را همراه خرگوش، نماد این جشن ساخته‌اند …

سكه نیز ، بعد‎ها كه بازرگانی رونق گرفت و شهر‎نشینی افزون‎تر شد و رفته‎رفته، پول در زندگی مردمان، جایگاه ویژه‎ای یافت، راه بر سر این سفره پیدا كرد و...

 از این رو، شایسته است در تزیین و چیدمان سفره‎ی هفت‎سین، به رمز‎ و رازهای آن، بیش‎تر توجه كنیم و عوامل اصلی آن را در نظر گیریم.