پند چون قند سعدی، درباره ی سخن، ۱

اطلس اثنی عشری

 

سعدی گلستان را در هشت باب نوشته است‌. متن گلستان نثر آمیخته به نظم است. باب هشتم ۱۰۴ قطعه ی پند آموز دارد. در این باب، سعدی مانند بقیه گلستان، حکایت نمی گوید.

باز نویسی چند پند چون قند سعدی را درباره ی سخن گفتن با هم بخوانیم. از قطعه شماره ۱۰ :  هر رازی داری به دوستت مگو، از کجا می دانی که یک وقت دشمن تو نشود [ و از آن رازها به تو زیان نرساند؟ ] هر گزندی از دستت بر می آید، به دشمن مَرِسان. که باشد که وقتی دوست شود ! رازی که می خواهی پنهان بماند به هیچ کس مگوی. حتی اگر دوست یکدل و صمیمی تو باشد.

 

چرا که آن دوست هم برای خودش دوستان یکدل و صمیمی دارد. همین طور زنجیر وار و پیوسته، آنان هم دوستانی دارند.[ هر کس به دیگری می گوید، مبادا به کسی بگویی و ناگهان همه ی شهر راز تو را می دانند ! ] سکوت و خاموشی پیشه کنی بهتر است که راز دل خود را به کسی بگویی و از او بخواهی که به کسی نگوید. [ دائم در اضطراب باشی که راز تو را مبادا فاش کند. وانگهی رازی که  خودت نتوانستی آن را در دل نگه داری، چه طور توقع داری دیگری در دل نگه دارد ؟] ای کسی که عقلت سالم است، آب را از سر چشمه ببند، که وقتی جوی پُر شد دیگر نمی توان آن را بست ! [ از اول به فکر عاقبت کار باش !  از اول حرف نزن ! ] و یادت باشد: سخنی در نهان نباید گفت / که بر ِ انجمن نشاید گفت !

 

ادامه مطلب...

زبان فارسی در بالکان

محمود فضیلت / برگرفته از شورای گسترش زبان فارسی

 

زبان فارسی در چشم‌انداز تاریخی

زبان فارسی و دورنمای تاریخی وگسترش آن را در بیرون مرزها و در سرزمین‌هایی چون شبه قاره بالکان، شبه قاره هند، اسپانیا، ارمنستان، و آسیای میانه می‌توان بازاندیشی کرد.

خاستگاه همگونی‌های واژگانی و ساختاری زبان فارسی با دیگر زبان‌ها و گسترش زبان فارسی در سرزمین‌هایی چون هند، پاکستان، ترکیه، بوسنی و هرزگوین، آلبانی،‌ صربستان، کرواسی، مونته‌نگرو، و مقدونیه را می‌توان از دیدگاه‌های «تاریخ طبیعی» و «تاریخ اجتماعی» بررسی کرد. زیرا از دیدگاه تاریخ طبیعی، زبان‌هایی چون پشتو، هندی، بنگالی، تاجیکی، و اردو، از گروه زبان‌های هندواروپایی شمرده شده‌اند و خاستگاه جغرافیایی همگونی دارند. ادوارد براون نیز بخشی از این همانندی را برمی‌شمارد و می‌گوید: کاملاً مسلم به نظر می‌رسد که ایرانیان و هندیان زمانی قومیت مشترک ایرانی ـ هندی را در نقطه‌ای در پنجاب تشکیل می‌داده‌اند.

اگرچه بخشی ازگسترش زبان فارسی در بالکان را می‌بایست از چیرگی و فرمانروایی عثمانی بر آن سرزمین دانست، ولی این گمانه را نباید نادیده انگاشت که چه بسا اسلاوهای کهن، بخشی از مایه‌های زبانی، اندیشگی و فرهنگی آریایی را از زیستگاه‌های آغازین خود به بالکان آورده‌اند. هم‌چنین نقش یونانیان، مانویان و نومانویان و نیز گروه بوگلامیا1 را هم نباید از یاد برد،2 زیرا زبان فارسی پس از دوره‌های فارسی باستان و فارسی میانه یا پهلوی، به شیوه‌ای کارآمد در گسترش فرهنگ ایرانی پای به میدان نهاد و در دوران هخامنشیان، سکاها و اشکانیان، زبان فارسی باستان و پهلوی درسند و بین‌النهرین گسترش یافت.

ادامه مطلب...

واژگان فارسی را به کار گیریم 7

برگرفته از ماهنامه خواندنی شماره 65 - رویه 39

 

کمافی‌‌السابق = مانند گذشته

آرم = نماد

کت‌فیش (آبزیان) = گربه‌ماهی

چیتا (درندگان) = یوزپلنگ

شانس = بخت

قابل‌شکار = شکار شدنی

مشجر = درخت‌دار

کمیسیون = کارگروه

لیست = سیاهه/ فهرست

واضح = روشن

وضوح = روشنی

ادامه مطلب...

فارسی افزون‌تر از یک زبان

دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن

 

بنا به یک اصل کلی، زبان در نزد هر قوم وسیله بیان مقصود و تفهیم و تفهم است؛ ولی زبان فارسی دری نقشی افزون‌تر از این ایفا کرده است. بدین‌گونه:

۱ـ وسیله یکپارچگی سرزمینی بوده است که تحت نام ایران، و یا در قلمرو فرهنگی ایران، قرار داشته.

۲ـ موجب شده است که این کشور واجد شرایط شخصیت متمایزی بماند و در سایر کشورهای فتح‌شده اسلامی مستحیل نگردد.

۳ـ چون هنرهای دیگر از نوع موسیقی و نقاشی در دوران بعد از اسلام ممنوع یا محدود شناخته می‌شده، او از طریق شعر یا نثر شاعرانه، وظیفه و نقش آنها را هم بر عهده گرفته.

۴ـ سرنوشت ایران را به عنوان یک واحد مستقل فرهنگی، وابسته به سرنوشت خود کرده.

۵ـ آفت و انحطاط زبان فارسی، تا حدی مبیّن افت و انحطاط فرهنگی و اجتماعی ایران شناخته می‌شده.

 

وابستگی ایران به زبان فارسی به گونه‌ای است که اگر در روزگار پیش از اسلام از یک باشندهٔ این سرزمین می‌پرسیدند: «شما که هستید؟» می‌گفت: «من ایرانی‌ام»؛ ولی بعد از اسلام می‌بایست بگوید: «یک ایرانی که زبانش فارسی است.» در این دوران هزار و صد‌ساله، همه چیز بر گرد محور زبان گردیده و بزرگترین دستاوردی که ما داریم، یعنی ادب و اندیشه، از آن سرچشمه گرفته است.

ادامه مطلب...

تأثیر شعر فارسی در غرب

خلاصه شده از کتاب «حضور ایرانیان در جهان اسلام»، چاپ مرکز بازشناسی اسلام و ایران / آن ماری شیمل

 

 

دنیای مغرب‌زمین چگونه به شعر فارسی رغبت و علاقه پیدا کرد؟ نخستین رویارویی جهان اسلام با اروپا در دوره جنگهای صلیبی رخ داد، ولی در همان زمان تحقیقات و علوم اسلامی از طریق اسپانیا– که از سال 93ه‍.ق (711م) ضمیمه امپراتوری اسلامی شده بود– به اروپا راه یافت. به گفته یوزف گورس: «گرده گلهای جنوب با وزش باد به مشرق رهسپار شد... و گلها، همچنان که قبلاً مردمان از شمال به جنوب سرازیر شده بودند، از جنوب به شمال روان گردیدند»؛ یعنی افسانه‌ها، شعر و قصه‌ها از دنیای اسلام وارد سنت ادبی اروپای قرون وسطی شدند و جزء آن گردیدند و علاقه‌ای خاص به مشرق‌زمین، سرزمینهای رازآمیز، خطرناک و فریبای مسلمانان، پیدا شد که در بسیاری از داستانها و قصه‌های سده‌های میانه انعکاس یافته است.

 

قرآن برای نخستین بار در 1143م. به زبان لاتین ترجمه شد؛ اما قرنها پیش از آنکه به بررسی کمتر خصمانه کتاب مقدس مسلمانان پرداخته شود، گذشت. پس از آنکه جنگهای صلیبی به شکست انجامید، قدرتهای مسیحی امیدوار بودند که شاید مغولان قدرت آن را داشته باشند که مسلمانان را سرکوب کنند، اما این آرزو برآورده نشد، هر چند اقدامات مردانی چون مارکوپولو و روبروک در این زمینه به پدید آمدن سفرنامه‌های دل‌انگیزی انجامید که به اروپاییان رخصت می‌داد نظری به دنیای شگفت‌انگیز مشرق بیفکنند.

 

ادامه مطلب...

پاسداری از زبان فارسی یکی از ضروری‌ترین وظایف ما است.

جستاری از دکتر تقی پورنامداریان

 

زبان فارسی و وظیفه کنونی ما!

شاید به تکرار نیاز نباشد که زبان فارسی از مهمترین عوامل حفظ فرهنگ و ملیت ما است.

ما به عنوان یک ملت از دریچه این زبان است که به جهان می‌نگریم و از طریق این زبان است که اندیشه‌های دیگران را درک می‌کنیم، اندیشه‌های گذشتگان را در می‌یابیم و اندیشه‌های خود را بیان می‌کنیم.

آنچه بر ایرانی بودن ما به‌عنوان یک ملت بزرگ با گذشته‌ای افتخارآمیز و تولیدکننده اندیشه‌های ارزشمند در حوزه دین و اخلاق و فلسفه و تصویر احساسات و عواطف و زیبایی در عرصه هنر، دلالت می‌کند، آینه زلال و شفاف زبان است اگر این آینه با غبار بی‌اعتنایی‌های حکومت‌ها و قدرت‌های سیاسی حاکم، از هجوم واژه‌ها، ترکیبات و کنایات بیگانه مکدر شود.

 

ادامه مطلب...

حکمت دینی و تقدّس زبان فارسی

دکتر نصرالله پورجوادی

 

در اینجا ما از تجربۀ فردوسی به عنوان اولین قدم در راه معنویت و مقدمۀ تقدّس زبان فارسی یاد کردیم، و این به دلیل نسبتی بود که میان زبان فارسی و محتوای تجربۀ فردوسی برقرار شد.

سوانح احمد غزالی، که یکی از شاهکارهای زبان فارسی و نشانۀ اولین گام بزرگ و اساسی در راه مقدس شدن زبان فارسی است، از جهاتی با شاهنامه مشابه و از جهاتی دیگر متفاوت است.

عطار حاصل فهم خود را از قرآن به نحوی مبسوط در مصیبت نامه شرح داده است، اما صفت اصلی این فهم و ذوق، یعنی خصوصیت حکمت دینی ایرانی، را سلف او احمد غزالی بیان کرده است. این خصوصیت در همان دو کلمۀ قرآنی که غزالی در ابتدای سوانح نقل کرده است بیان شده است. «یحبّهم و یحبّونه» که برپیشانی سوانح ثبت شده است آیه‌ای نیست که غزالی بخواهد آن را در فصل اول یا فصول دیگر مانند مفسران تفسیر کند. سوانح تفسیر قرآن نیست.

 

ادامه مطلب...

دانشنامه زبان و ادب فارسی – دکتر اسماعیل سعادت

برگرفته از روزنامه اطلاعات

دانشنامه را کتاب یا مجموعه‌کتاب‌هایی تعریف کرده‌اند، حاوی اطلاعات جامعی درباره همه شاخه‌ها یا بعضی از شاخه‌های دانش بشری که به صورت مقالاتی ـ معمولاً مرتب به ترتیب الفبایی ـ فراهم آمده است. دانشنامه‌ها در هر کشوری منعکس‌کننده فرهنگ و تمدن و میزان پیشرفت علمی آن کشورند. هرچه کشوری که در دانش و فن و هنر پیشرفته‌تر باشد و در تولید و توسعه دانش بشری سهم بیشتری داشته باشد، تعداد و تنوع دانشنامه‌هایی که در آن کشور تألیف می‌شود، بیشتر است.

دانشنامه‌نویسی سابقه‌ای دوهزارساله دارد؛ ولی سابقه دانشنامه‌هایی که به شیوه جدید و نخستین‌بار در کشورهای انگلیس و فرانسه و آلمان، تألیف شده است، از اندکی بیش از دویست سال فراتر نمی‌رود. در کشور ما دانشنامه‌نویسی، به اسلوب دایره‌المعارف‌های جدید، در سال ۱۳۴۵ با تألیف دانشنامه‌ای عمومی و مختصر به نام «دایره‌المعارف فارسی» به سرپرستی غلامحسین مصاحب آغاز شد. این دانشنامه همچنان مرجع مهم قابل اعتمادی برای مراجعه‌کنندگان و ابزار علمی دقیقی برای برآوردن نیازهای اولیه اهل تحقیق است.

 

ادامه مطلب...

کوشش های استعمار با «هشتگ منوفارسی» برای حذف زبان پارسی و تجزیه ایران

سیاوش آریا

 

سال های سال است که برخی از کشورهای انیرانی به رهبری استعمار پیر بریتانیا با بودجه های آنچنانی برخی از کشورهای عربی همانند عربستان سعودی و امارات در پی تجزیه ایران از روش های گوناگون فرهنگی و بدون جنگ هستند. یکی از این روش ها که از ناآگاهی و کم دانشی توده مردم درون ایران از آن بهره می برند همواره زبان پارسی است که خود یکی از شاخه زبان های ایرانی به شمار می آید و به هیچ تیره (قوم) یا شهر و استانی تعلق ندارد. و زبان رسمی و دیوانی کشور در درازای سده ها بوده است.

ادامه مطلب...

هشدار استاد شفیعی کدکنی درباره انگیزه‌های دشمنی با زبان ملّی ایرانیان

دکتر شفیعی کدکنی / استاد زبان فارسی دانشگاه تهران

 

دکتر شفیعی کدکنی در این سخنان نسبت به طرح‌ها و سوابق انگلیس و روس در فارسی‌زدایی و ستیز برنامه‌ریزی شده با هویت و تمدن ایرانی در آسیای میانه و شبه قاره هند می‌گوید و هشدار می‌دهد که مبادا تسلیم طرح دشمنان برای فارسی‌ستیزی و جایگزین کردن زبان‌های محلی و مادری به جای زبان فارسی شویم:

 

آنجا [آکسفورد] یک فرد انگلیسی که اسمش همه چیزش انگلیسی بود، عضو کمپانی هند شرقی بود، آمده زبان فارسی یاد گرفته و به فارسی شعر گفته... بعد آن وقتی [انگلیسی‌ها به زبان فارسی] مسلّط شدند، [به هندوستانی‌ها] گفتند: گور بابای زبان فارسی، شما زبان فارسی برایتان خوب نیست. شما بیایید اُردو را که یک زبان محلّی است، این را بگیرید بزرگش کنید و همین کار را کردند. می‌دانستند که زبان فارسی شاهنامه دارد، مثنوی دارد، سعدی دارد، حافظ دارد، نظامی دارد، می‌تواند با شکسپیر کُشتی بگیرد، ولی زبان اردو چیزی ندارد که با شکسپیر کُشتی بگیرد.

ادامه مطلب...